Nashr etikasi va nashrdagi qonunbuzarliklar to‘g‘risidagi bayonot

Renaissance of Universal Mind · RUM PUBLISHING GROUP MCHJ

1. Nashr etikasi tamoyillari

Renaissance of Universal Mind va uning nashriyoti RUM PUBLISHING GROUP MCHJ tadqiqotda halollik, shaffoflik va javobgarlikni talab qiladi. Bayonot mualliflar, muharrirlar, taqrizchilar, nashriyot hamda topshirilgan va nashr etilgan ishlarga tatbiq etiladi. Qarorlar ilmiy sifat, mavzuga moslik va tadqiqot halolligiga asoslanishi, kamsitish va tijoriy bosimdan xoli bo‘lishi kerak.

2. Mualliflarning majburiyatlari

Mualliflar usullar, natijalar va cheklovlarni aniq bayon etishi, foydalanilgan manbalarni keltirishi, zarur ruxsat va tasdiqlarni olishi, bog‘liq ishlar, moliyalashtirish va manfaatlarni oshkor qilishi kerak. Barcha mualliflar topshirilgan versiyani ma’qullashi, asosli izoh, dalil yoki tuzatish so‘rovlarida hamkorlik qilishi shart.

3. Muharrirlarning majburiyatlari

Muharrirlar mavzuga moslik, originallik, metodologiya va etikani baholaydi, tegishli mustaqil taqrizchilarni tanlaydi va qarorlarni asoslaydi. O‘z maqolasi yoki manfaatlar to‘qnashuvi mavjud ishni boshqarishdan chetlanishi, maxfiylikni saqlashi va nashrdan keyingi asosli murojaatlarni ham ko‘rib chiqishi kerak.

4. Taqrizchilarning majburiyatlari

Taqrizchi faqat o‘z malakasi doirasidagi ishni qabul qiladi va manfaatlar to‘qnashuvini bildiradi. Taqriz asoslangan, hurmatli va amaliy bo‘lishi kerak; nashr etilmagan ma’lumotdan shaxsiy foyda uchun foydalanish mumkin emas. Plagiat, ishonchsiz dalil yoki etik muammo haqidagi shubha mas’ul muharrirga maxfiy yetkaziladi.

5. Nashriyotning mas’uliyati

Nashriyot tahririyat mustaqilligini qo‘llab-quvvatlashi, siyosatlar va egalik ma’lumotlarini to‘g‘ri e’lon qilishi, murojaat yo‘lini ta’minlashi, asosli tuzatish va tekshiruvlarda hamkorlik qilishi kerak. Reklama, ixtiyoriy xizmatlar va moliyaviy aloqalar maqolani qabul yoki rad etish qaroridan ajratiladi.

6. Mualliflik va ilmiy hissa

Mualliflik salmoqli ilmiy hissa, matnni yozish yoki muhim ilmiy qayta ko‘rish, yakuniy versiyani tasdiqlash va javobgarlikni talab qiladi. Hissalar bayon qilinadi; mualliflik mezoniga yetmaydigan yordam rozilik bilan minnatdorchilikda ko‘rsatiladi. Soxta, sovg‘a va yashirin mualliflik taqiqlanadi.

7. Originallik va plagiat

Barcha topshirilgan qo‘lyozmalar tahririyat tomonidan Milliy Antiplag (milliyantiplag.uz) orqali majburiy o‘xshashlik tekshiruvidan o‘tkaziladi. Dastur topgan moslik yordamchi dalil, yakuniy hukm emas. Muharrir manba, havola, kontekst va o‘xshashlik ahamiyatini o‘rganib, tuzatish, rad etish yoki tekshiruv haqida qaror qiladi.

8. O‘z matnini takroran ishlatish

Muallif avvalgi tegishli ishini oshkor etishi, qayta ishlatilgan matn, usul, ma’lumot va rasmlarni ko‘rsatishi kerak. Havola berishning o‘zi katta hajmdagi aynan takror yoki avvalgi natijani yangi deb taqdim etishni oqlamaydi. Zarur usul tavsifining cheklangan takrori kontekstda baholanadi.

9. Takroriy va ortiqcha nashr

Bir xil mazmundagi qo‘lyozmani bir vaqtda boshqa jurnalga topshirish mumkin emas. Preprint, dissertatsiya, konferensiya versiyasi, tarjima va ustma-ust ma’lumotlar oshkor etilib, manbasi ko‘rsatiladi. Muharrir yangi ishning mustaqil hissasini baholaydi; yashirilgan takroriy nashr qabul qilinmaydi.

10. Ma’lumotlarni uydirish va soxtalashtirish

Uydirma kuzatuv, o‘zgartirilgan o‘lchov, natijani buzib ko‘rsatuvchi tanlab chiqarib tashlash va dalilsiz xulosa taqiqlanadi. Muallif ma’lumot kelib chiqishi va tahlilini tushuntirishi, qonuniy maxfiylik cheklovlarini hisobga olgan holda asosli so‘rovga dalil taqdim etishi kerak.

11. Rasmlar bilan manipulyatsiya

Rasmga ishlov berish ilmiy ahamiyatli axborotni yaratishi, yo‘qotishi yoki yashirishi mumkin emas. Kesish, birlashtirish va kuchaytirish tegishli holatda tushuntiriladi; asl fayllar saqlanishi kerak. Generativ rasm haqiqiy tajriba kuzatuvi sifatida berilmaydi.

12. Iqtiboslar bilan manipulyatsiya

Manbalar aniq, mavzuga mos va mustaqil tekshirilgan bo‘lishi kerak. Uydirma manba, aloqasiz havolaga majburlash, iqtibos almashuvi va faqat ko‘rsatkichni oshirishga qaratilgan ortiqcha iqtibos qabul qilinmaydi. Muallif bunday talab ustidan apellyatsiya berishi mumkin.

13. Manfaatlar to‘qnashuvi

Muallif topshirishda moliyaviy va nomoliyaviy manfaatlarni bildiradi va holat o‘zgarsa yangilaydi. Muharrir va taqrizchi topshiriqni qabul qilishdan oldin to‘qnashuvni oshkor etadi, xolislikka xavf bo‘lsa chetlanadi. Oshkor etilgan manfaat baholanadi va boshqariladi; bu o‘z-o‘zidan qoidabuzarlik dalili emas.

14. Moliyalashtirishni oshkor qilish

Tegishli bo‘lsa moliyalashtiruvchi va grant raqami, homiyning dizayn, tahlil, yozish va topshirishdagi roli ko‘rsatiladi. Maxsus mablag‘ bo‘lmasa bu ham bildiriladi. Homiy noqulay natijalarni yashirtirishi yoki mustaqil tahririyat qarorini boshqarishi mumkin emas.

15. Tadqiqotdagi qoidabuzarliklar

Uydirish, soxtalashtirish, plagiat va manipulyatsiya haqidagi murojaat dalil asosida baholanadi hamda muallifga javob berish imkoniyati beriladi. Muharrir jarayonni to‘xtatishi, mustaqil maslahat olishi yoki masala vakolatidan oshsa muassasaga murojaat qilishi mumkin. Gumon tasdiqlangan fakt sifatida ko‘rsatilmaydi.

16. Maxfiylik

Nashr etilmagan qo‘lyozma, taqriz yozishmalari va shaxsga oid ma’lumotlar maxfiydir. Kirish tahririy baholash yoki ruxsat etilgan texnik ishlov, jumladan o‘xshashlik tekshiruvida ishtirok etuvchilar bilan cheklanadi. Muharrir va taqrizchi maxfiy materialni ruxsatsiz ochiq AI xizmatiga yuklamaydi.

17. Shikoyat va apellyatsiyalar

Muallif va o‘quvchi jarayon yoki etika yuzasidan murojaat qilishi, aniq sabab va dalil bilan qarorga apellyatsiya berishi mumkin. Bevosita manfaatdor shaxs o‘ziga oid shikoyat natijasini hal qilmasligi kerak. Tahririyat asoslangan javob beradi; murakkab tekshiruv muassasa ishtirokini talab qilishi mumkin.

18. Tuzatishlar va xatolar

Talqin, mualliflik yoki natijani qayta tekshirishga ta’sir qiluvchi xato tahririyatga bildiriladi. Mazmunli tuzatish tegishli maqola va o‘zgargan qismni ko‘rsatishi kerak. Ma’noga ta’sir qilmaydigan imlo tuzatishi ortida ilmiy mazmun o‘zgarishi yashirilmaydi.

19. Retraksiyalar

Natija ishonchsiz bo‘lsa, plagiat yoki yashirilgan takroriy nashr tasdiqlansa yoxud jiddiy etik buzilish ishni yaroqsiz qilsa retraksiya zarur bo‘lishi mumkin. Xabarnoma sababni ko‘rsatib, maqolaga bog‘lanadi. Retraksiya ilmiy yozuvni tuzatadi; shaxsiy nizo yoki jazolash vositasi emas.

20. Xavotir bildirish bayonotlari

Jiddiy hal bo‘lmagan halollik masalasi yuzasidan ishonchli xulosa hali bo‘lmasa o‘quvchiga xavotir bayonoti berilishi mumkin. U noaniqlikni tushuntiradi, gumonni fakt deb ko‘rsatmaydi. Keyingi dalillar asosida yangilash, tuzatish yoki retraksiya amalga oshiriladi.

21. Inson va hayvonlar ishtirokidagi tadqiqot etikasi

Talab etilgan holatda etika komissiyasi, tasdiq raqami va rozilik tartibi yoki asoslangan istisno ko‘rsatiladi. Ishtirokchini aniqlash mumkin bo‘lgan axborot tegishli rozilik va himoyani talab qiladi. Hayvon tajribasida farovonlik choralari, dala va sanoat ishlarida tegishli xavfsizlik hamda ekologik ruxsatlar bayon etiladi.

22. Generativ AI va AI yordamidagi texnologiyalar

AI vositasi muallif bo‘la olmaydi. Inson muallif matn, kod, rasm, fakt va manbalar uchun javobgar bo‘lib, mazmun yaratishdagi AI yordamini oshkor etadi. Vosita turidan qat’i nazar uydirma manba yoki ma’lumot va yashirilgan plagiat taqiqlanadi. Detektor foizining o‘zi AI muallifligi yoki qoidabuzarlikni isbotlamaydi.

23. Nashrdan keyingi muhokama

O‘quvchi nashr etilgan ish yuzasidan aniq dalilli fikrni tahririyatga yuborishi mumkin. Tegishli tanqid mazmuniga ko‘ra baholanadi, muallifdan javob so‘ralishi mumkin. Haqorat, asossiz ayblov va maxfiy axborotni tarqatish ilmiy muhokamaning maqbul shakli emas.

24. Etik murojaatlar uchun aloqa

editor@rum-journal.com manziliga, muqobil ravishda editor@rum-journal.com manziliga yozing. Maqola nomi yoki URLi, muammo mohiyati, tegishli parcha va manbalar hamda manfaatlar to‘qnashuvi haqida ma’lumot bering. Dastlabki himoyalanmagan xabarga maxfiy ishtirokchi ma’lumotini qo‘shmang; mos uzatish usulini so‘rang.

25. COPE tamoyillari va shaffoflik

Jurnal halollik masalalarini ko‘rib chiqishda COPE tavsiyalaridan, siyosatlarni taqdim etishda COPE/DOAJ/OASPA/WAME shaffoflik tamoyillaridan yo‘riqnoma sifatida foydalanadi. Bu COPE a’zoligi, sertifikati yoki Scopusda indekslanish va qabulni anglatmaydi. Amaliyot, indekslash va saqlash haqidagi ma’lumotlar aniq bo‘lishi kerak.

Yo‘riqnoma manbalari

Bog‘liq siyosatlar va ma’lumotlar

Tahririyat: editor@rum-journal.com.